U zakonodavstvima pojedinih evropskih zemalja prepoznaje se posebna forma ugovornog odnosa poznata kao tajno društvo (eng. silent partnership). Ovaj institut zasniva se na obligacionom odnosu između dva subjekta, pri čemu jedan subjekt ulaže kapital u poslovanje drugog, bez ispoljavanja tog odnosa prema trećim licima. Suštinska karakteristika tajnog društva jeste upravo njegova interna priroda – pravni odnos ostaje ograničen na ugovorne strane i nema dejstvo prema trećima.
Jedan od učesnika ovog odnosa pojavljuje se kao nosilac poslovanja, koji istupa u pravnom prometu i snosi odgovornost prema trećim licima, dok drugi učesnik, tzv. tajni član, ostaje u pozadini, bez formalnog nastupanja u spoljnim odnosima. Iako se ovaj institut u određenim pravnim sistemima nalazi u okviru zakonodavstva koje uređuje privredna društva, u većem broju slučajeva regulisan je zakonom koji uređuje obligacionopravne odnose.
Uporednopravni komentar
U nemačkom pravu tajno društvo se javlja u formi stille Gesellschaft, uređene odredbama §§ 230–237 Handelsgesetzbuch (HGB), pri čemu je institut dodatno razrađen kroz sudsku praksu. U nemačkoj doktrini i praksi dodatno se razlikuju tipično i atipično tajno društvo, u zavisnosti od stepena uključenosti tajnog člana u poslovanje i njegove ekonomske pozicije.
U francuskom pravu postoji institut pod nazivom société en participation (čl. 1871–1873 Code civil), koji takođe predstavlja oblik internog društva bez pravnog subjektiviteta. Francusko pravo pravi razliku između ‘tajnog’ (occult) i ‘otkrivenog’ (ostensible) društva, u zavisnosti od toga da li je odnos među članovima poznat trećim licima, što ima značajne posledice u pogledu odgovornosti.
U italijanskom pravu srodni institut postoji pod nazivom associazione in partecipazione (čl. 2549–2554 Codice civile). Reč je o obligacionom odnosu u kojem jedno lice upravlja poslovanjem i snosi poslovni rizik, dok drugo lice ulaže kapital i stiče pravo na učešće u dobiti. Iako je tradicionalno imao značajnu ulogu u praksi, ovaj institut je u novije vreme normativno sužen i danas ima znatno ograničenu primenu.
U hrvatskom pravu tajno društvo je izričito uređeno odredbama Zakona o trgovačkim društvima (čl. 148–157). Propisano je da tajno društvo nastaje ugovorom kojim jedna osoba (tajni član) ulaže određenu imovinsku vrednost u preduzeće druge osobe (preduzetnika), stičući pravo na učešće u dobiti i gubitku. Istovremeno, jasno je naglašeno da tajno društvo nema svojstvo pravnog lica.
Za razliku od navedenih pravnih sistema, u srpskom pravu ne postoji institut tajnog društva kao posebna, normativno uređena kategorija. Zakon o privrednim društvima ne prepoznaje ovu formu organizovanja, ali se slični pravni efekti u praksi ostvaruju kroz opšte institute obligacionog prava, pre svega putem ugovora o ortakluku ili različitih investicionih ugovora.
Domaća rešenja
Ugovor o ortakluku podrazumeva zajedničko ulaganje radi ostvarenja određenog cilja, ali se razlikuje od tajnog društva po tome što u pravilu implicira zajedničko delovanje i veću vidljivost odnosa prema trećim licima. Nasuprot tome, kod tajnog društva postoji izražena asimetrija – jedan subjekt nastupa u pravnom prometu, dok drugi ostaje nevidljiv za treća lica i ostvaruje svoja prava isključivo u internom odnosu sa nosiocem poslovanja.
U poslovnoj praksi u Srbiji relativno često se pojavljuju ugovorni odnosi u kojima investitor ulaže kapital u tuđe poslovanje, uz pravo na deo dobiti, ali bez formalnog ulaska u strukturu privrednog društva. Na ovaj način, putem fleksibilnih obligacionih konstrukcija, postižu se efekti slični tajnom društvu ili tihom partnerstvu, ali bez postojanja posebnog normativnog okvira koji bi precizno uređivao položaj investitora kao ‘tajnog člana’. Takva situacija otvara određena pravna pitanja, naročito u pogledu zaštite investitora, pravne kvalifikacije ulaganja i raspodele rizika.
U tom kontekstu, često se postavlja i pitanje odnosa između instituta tajnog društva i tzv. joint venture ugovora. Joint venture predstavlja neimenovani ugovorni koncept koji se najčešće definiše kao oblik poslovne saradnje usmeren ka realizaciji konkretnog poduhvata. Za razliku od tajnog društva, koje ima izrazito interni karakter i podrazumeva pasivniju ulogu investitora, joint venture podrazumeva širi i fleksibilniji okvir saradnje između dva ili više subjekata.
Dodatno, joint venture ne predstavlja jedinstven pravni institut sa unapred definisanim normativnim režimom, već koncept koji se može realizovati kroz različite pravne forme – kako obligacione, tako i korporativne. U praksi, to može biti i ugovor o zajedničkom ulaganju, ali i osnivanje posebnog pravnog lica kao nosioca projekta.
Za razliku od tajnog društva, gde postoji jasna distinkcija između ‘vidljivog’ i ‘nevidljivog’ partnera, joint venture obično karakteriše veća ravnoteža među učesnicima, kao i transparentnost u odnosima prema trećim licima. Upravljanje u okviru joint venture-a najčešće je zajedničko, bilo kroz ugovorne mehanizme odlučivanja ili kroz organe novoosnovanog pravnog lica. Nasuprot tome, kod tajnog društva upravljanje je koncentrisano u rukama nosioca poslovanja, dok je uloga tajnog člana ograničena pre svega na finansijsko učešće i pravo na deo dobiti.
Dakle, institut tajnog društva eksplicitno je normiran u pravnim sistemima poput nemačkog, austrijskog i hrvatskog, pre svega u okviru propisa koji uređuju privredna društva. U drugim kontinentalnim sistemima, kao što su francuski i italijanski, ovaj koncept postoji kroz srodne institute obligacionog prava – société en participation i associazione in partecipazione. Istovremeno, u pojedinim jurisdikcijama ovaj institut je vremenom izgubio na značaju ili je normativno modifikovan.
U srpskom pravu, kao i u još nekim pravnim sistemima, tajno društvo ne postoji kao samostalan zakonski oblik. Ipak, njegovi ekonomski i funkcionalni efekti ostvaruju se kroz opšta pravila ugovornog prava, što potvrđuje fleksibilnost obligacionih odnosa, ali i potrebu za pažljivim pravnim oblikovanjem konkretnih poslovnih aranžmana.
Napomena: Ovaj tekst izražava isključivo lično mišljenje autora i ne predstavlja pravni savet.
